Tijdens de NDV-reis naar Duitsland en Polen maakten we kennis met de vroeg landschappelijke tuin- landschapsarchitectuur. Wat betekent de landschapsstijl voor twee van de bezochte parken en waar liggen de wortels van het gemaakte landschap; waar komt de (Engelse) landschapsstijl eigenlijk vandaan?

Ook voor een dendroloog is gedegen kennis van landschappen en compositie onmisbaar. Voor mij komt het regelmatig aan bod tijdens studentenexcursies Bos- en natuurbeheer.
Ook onze halfnatuurlijke landschappen zijn sterk beïnvloed door principes uit vroege landschapscomposities. Dit artikel bood me de mogelijkheid om het eens verder uit te diepen.

Ornamental farm
Het Hirschbergertal (bij Jelena Góra) in Polen wordt het Schlesisch Elysium genoemd (een vredige en zonnige plek, omringd door schoonheid), een combinatie van burchten, kastelen, herenhuizen, parken en waterpartijen met uitzicht op het Reuzengebergte. Eén van de parken is park Bukowiec (120 ha). Dit eeuwenoude, kleinschalige cultuurlandschap met boerderijen, karakteristieke huizen en burchten is ingericht als ‘ornamental farm’: een combinatie van agrarisch landschap en een beleefpark voor de aristocratie. Er zijn tien door de bergrivier Jedlica gevoede natuurlijke visvijvers, weiden, oude boomgroepen en natuurlijke rotspartijen. De eigenaren Friedrich von Reden en zijn vrouw Karolina lieten zich inspireren door de Engelse landschapsparken en pasten vanaf 1785 hun ideeën toe in Bukowiec, onder andere door toevoeging van gebouwen, landschapskunst en doorzichten. Daarmee is het een vroege toepassing van de Engelse landschapsstijlkunst en wordt het geroemd als het eerste landschapspark op het vasteland van Europa.
Het oorspronkelijke cultuur- en natuurgebied is slechts licht aangepast met boomgroepen en doorzichten om prachtige landschapseffecten te creëren. Er zijn alleen van nature voorkomende boomsoorten aangeplant: Beuk, Zomereik, Haagbeuk, Fladderiep, Winterlinde, Els, Zwarte populier en Kraakwilg. In mijn beleving zie je hier de meest pure vorm van vroege landschapscompositie.

Een spel met boomgroepen en doorzichten
Het Muskauer park (560 ha) ligt aan weerszijden van de Neisse, de grensrivier tussen Duitsland en Polen, Unesco werelderfgoed sinds 2004. Velden, kleine meertjes en boomgroepen wisselen elkaar af en zijn aangepast aan het omringende landschap in een combinatie van landschapscompositie en tuinkunst. Topografisch ligt het park op de uiterwaard en op hoogte-terrassen langs de rivier.
De eigenaar, Hermann von Pückler, werd geïnspireerd in Engeland, waar hij kennis maakte met de Engelse landschapsstijl. Vanaf 1815 liet hij een landschapspark aanleggen met bos, weiden, waterpartijen, kasteelpark en bloementuinen, behorend bij een renaissance kasteel. Belangrijk zijn de vele doorzichten, vaak zichtbaar vanaf stenen bankjes. Vanuit het kasteel gezien zijn park en landschap volledig op elkaar afgestemd als in een landschapsschilderij. Op de voorgrond een lusthof en bloementuinen met het park in het midden en op de achtergrond weiden, vergezichten en bosranden. Het kasteel is vanuit het park niet volledig zichtbaar, maar deels door begroeiing bedekt, wat het juist spannend maakt. “Het hoogste niveau van landschapstuinkunst wordt pas bereikt als het lijkt alsof de natuur vrij is, maar dan in haar nobelste vorm” is een uitspraak van von Pückler in 1834. Hij liet de bestaande topografie grotendeels intact, waardoor het voor de bezoekers puur natuur lijkt, maar dan wel een lieflijke natuur waar het goed toeven is, met fraaie landschapsbeelden en vergezichten waar je tot rust kunt komen. De paden leiden langs alle fraaie plekken en doorzichten. Deze manier van landschapsarchitectuur was baanbrekend voor het Europese vasteland en werd vaak nagevolgd. Ook hij werkte met van nature voorkomende boomsoorten.
De Duitse tuinarchitect Alexander Petzold (bekend van Nederlandse ontwerpen in Rhederoord, Hof te Dieren en Middachten³) borduurde in 1852 voort op het ontwerp van von Pückler. Kenmerkend voor Petzolds ontwerp zijn de amoebe-achtige vormen van beplantingsgroepen. Bloeiende bomen op de kruispunten van paden onttrekken het landschap even aan het oog, waardoor de nieuwsgierigheid wordt opgebouwd en het landschap zich weer aan de wandelaar ontvouwt als deze verder loopt. Hij leidde de bezoekers via een slingerweg langs enorme Zomereiken (met een omtrek van vijf tot zeven meter), al aanwezig uit de tijd voor von Pückler.

Petzold voegde mooie boomgroepen toe, soms met elkaar vergroeid, soms verder van elkaar afstaand. Van Linden werden wel boomboeketten gemaakt door éénstammige bomen af te zagen, waardoor ze met meer stammen weer uitgroeiden. Juist dan ontstaat de echte boeketvorm, met vanaf de basis naar buiten uitgebogen stammen. Vaak zijn deze bij bankjes te vinden, waar ze heerlijke schaduw geven.
Tijdens de renovatieperiode van het Muskauer park, vanaf 1990, werden dichtgegroeide doorzichten hersteld, beekloopjes uitgediept en weilanden open gemaakt om het ruimtelijk ontwerp weer terug te brengen. In het kasteelpark groeit een ruimer boomsortiment, o.a. een enorme Aesculus parviflora-struik (Herfst-paardenkastanje), Tilia tomentosa ‘Pendula’ (Hangende zilverlinde), Magnolia acuminata (Bosmagnolia) en Taxodium distichum (Moerascipres).

Kenmerkende Engelse elementen zijn de ‘wilderness’ en de ‘shrubbery’. Een ‘wilderness’ is een kleine boomgroep, omzoomd door heesters en bloemen, soorten die van nature in het landschap voorkomen, ook wel ‘clump’ genoemd². Een ‘clump’ heeft dus oorspronkelijk een ruimere betekenis dan alleen een boomgroep. De ‘shrubbery’ is een heesterbeplanting met paden erdoorheen, een bijna vergeten aspect van Engelse tuinen. De ‘shrubbery’ ontwikkelde zich tot een pronkstuk met nieuw geïntroduceerde, fraai bloeiende heesters. Pas later ontstonden de lijnvormige heesterborders, omzoomd met vaste planten, in kleinere tuinen.
Von Pückler (18^eeeuw) en Petzold (19^eeeuw) waren grootmeesters van de landschapsstijl op het Europese vasteland. Weinig bekend maar zeker ook invloedrijk voor de ontwikkeling van de landschapsstijl in Europa was de Poolse Izabela Czartoryska (1745-1835). Zij werd beïnvloed door de Engelse landschapsstijl, de ideeën van Kent en werd geïnspireerd door de parken en gebouwen van Stourhead en Stowe. Ze schreef een boek over tuinen in het Pools waardoor zij lange tijd onbekend bleef buiten Polen². Zij liet het park bij het Czartoryski paleis in de Poolse stad Pulawy aanleggen in Engelse landschapsstijl door in 1790 James Savage aan te stellen als ontwerper en tuinman, die veel planten uit Engeland introduceerde.

De wortels van de Engelse landschapsstijl
William Kent (1685-1748) is de grondlegger van de natuurlijke stijl in Europa en was ook de invloedrijkste architect en tuinontwerper van de Augustus-stijl: terugbrengen van klassiek Romeinse elementen en bouwwerken in de Engelse tuinen van de vroege 18^e eeuw. Claremont Park, waar hij een belangrijke bijdrage aan geleverd heeft, is het vroegste nog bestaande Engelse park in landschapsstijl uit 1715.
Door de aristocratie werd het leven op het platteland geïdealiseerd en als echte natuur gezien.
Een beroemde uitspraak van Kent is: “Nature abhors a straight line” (de natuur verafschuwt rechte lijnen). Zijn natuurlijke stijl, verwijderd van formaliteit, was revolutionair en een belangrijke bijdrage aan de geschiedenis van de landschapsstijl. Hij omarmde organische, vloeiende vormen en bootste natuurlijke landschappen na.
De serpentine-stijl met kronkelige slangachtige paden en waterpartijen werd in de eeuwen erna en wordt in de hedendaagse tuinarchitectuur nog steeds veelvuldig toegepast.
Kent was een sleutelfiguur in de ontwikkeling van de Engelse landschapstuin, later opgevolgd door ontwerpers als Lancelot ‘Capability’ Brown.

China
De klassieke Engelse tuinen uit de 17^e eeuw, met hun geometrische vormen, werden later omgevormd volgens 2000 jaar oude Chinese ontwerpprincipes, waarin de natuur werd nagebootst en waarin rotsen, water en planten een harmonieus geheel vormen. Beroemd is het 12 meter lange schilderij “thousand miles of rivers and mountains” uit 1100¹.
De bron van het klassieke Chinees tuinontwerp ligt in Suzhou stad¹. Daar ontwikkelde principes verspreidden zich snel over China en later over de rest van de wereld. Principes over hoe je de natuur kunt zien, er deel van kunt zijn en er plezier van kunt hebben. Een Chinese tuin bootst de wereld na met alles erin: bergen, water, wegen, paden en gebouwen, als ook het oude cultuurlandschap, zoals in de hierboven beschreven twee grote landschapsparken. De grootsheid en essentie van de natuur wordt op kleinere schaal weergegeven in parken en tuinen. Deze ideeën zijn opgenomen in de Engelse landschapsstijl.
Chinese invloeden zijn terug te zien zowel in de 18^eeeuwse als in hedendaagse tuin- en landschapsontwerpen. Het toepassen van follies, natuurlijke of kunstmatige grotten, watervallen, heuvels en vergezichten is gebaseerd op de Chinese cultuur, alsmede het toepassen van contrasten in textuur (grote bladeren naast fijne) en in kleur. Veel houtige planten die als typisch voor Engelse tuinen worden gezien, komen uit China zoals Camellia, Hydrangea, Jasminum, Magnolia en Hibiscus.

Literatuur
1 Traces of China: How English gardens were transformed by Chinese principles. https://newseu.cgtn.com/news/2025-01-24/Traces-of-China-the-English-gardens-transformed-by-Chinese-design-1Ank10WjVcI/p.html

2 Czartoryska, I.. 1808. Mancherlei gedanken uber die Art und Weise Garten anzulegen. Herdruk 2018. Mitteilungen der Pückler Gesellschaft e.V. Berlin

3 Storms-Smeets, E., 2011. Gelders Arcadie, Atlas van een buitenplaatsenlandschap. Gelders Genootschap. Uitgeverij Matrijs.

Voor aanplanten, beheren en oogsten van bomen zijn diverse verdienmodellen ontstaan in het kader van het klimaatbeleid. Het vastleggen van koolstofdioxide in biomassa, waaronder bomen, wordt door certificeringsorganisaties via rekenmethodes ‘vertaald’ naar CO₂-kredieten en certificaten, die vervolgens worden verhandeld op een verplichte, dan wel een vrijwillige koolstofmarkt.

Ook zijn er projecten die zonder certificaten werken. Zo is in Arbor Vita 2024/4 een artikel te lezen over de aanplant van bomen op kosten van een Nederlands bedrijf in een landgoed in Frankrijk ter compensatie van (een gedeelte van) hun CO₂-uitstoot.

Maar hoe werkt de markt voor koolstofvastlegging door bomen nu precies? Hoe wordt de koolstofvastlegging berekend, wat kosten de certificaten en wat zijn punten van kritiek?

De hoeveelheid CO₂ in de atmosfeer
Hoewel het percentage CO₂ in de lucht bijzonder klein is (in 2023 maakte CO₂ circa 0,0420 procent uit van de lucht) wordt de stijging van het aandeel CO₂ beschouwd als de belangrijkste aanjager van het broeikaseffect. Op internationaal niveau zijn afspraken gemaakt om de jaarlijkse wereldwijde uitstoot van koolstofdioxide omlaag te brengen.
In 2023 was die globale uitstoot circa 40 miljard ton CO₂ (ook uitgedrukt als 40 gigaton CO₂, (40 GtCO₂)). Het totale massagewicht van alle CO₂ in de aardse atmosfeer was daarmee gegroeid tot 3200 miljard ton CO₂. Uitgaande van circa 8 miljard mensen op deze aarde, heeft ieder mens als het ware 400 ton CO₂ op z’n schouders. Daar komt ieder jaar per aardbewoner circa 5 ton CO₂ bovenop (40 miljard gedeeld door 8 miljard). Maar omdat ongeveer de helft daarvan door planten op het land en algen en wieren in de oceanen weer opgenomen wordt in de biosfeer stijgt het aandeel CO₂ in de atmosfeer dus jaarlijks per saldo met circa 20 miljard ton.
Bedrijven en huishoudens kunnen hun specifieke en persoonlijke jaarlijkse CO₂-uitstoot berekenen met behulp van op internet gratis te gebruiken rekenmodules. De CO₂-uitstoot per Nederlander is gemiddeld 10 ton CO₂ per jaar, ongeveer het dubbele van de gemiddelde CO₂-uitstoot van een aardbewoner.

Verschil tussen koolstofkredieten en -certificaten
Tijdens de Houtdag in Velp op 21 februari 2025 hield René van der Velde, associate professor Urban forestry aan de TU Delft, een voordracht over ins & outs van koolstofkredieten en -certificaten. De koolstofkredieten komen voort uit het Kyotoprotocol en maken onderdeel uit van een verplichte koolstofmarkt waarop grote bedrijven die te veel CO₂ uitstoten extra emissieruimte (krediet) kunnen kopen. Voor één koolstofkrediet mogen zij één ton extra CO₂ uitstoten boven op hun door de overheid vastgestelde emissieplafond. Daarvan te onderscheiden zijn koolstofcertificaten, die worden verhandeld op een vrijwillige koolstofmarkt ter compensatie van een bestaande toegestane emissie. Deze certificaten worden gebruikt door bedrijven, organisaties en personen die om uiteenlopende redenen hun bestaande CO₂-uitstoot willen compenseren. Die vrijwillige koolmarkt is groeiend en ook grote bedrijven zoals Shell, Microsoft, Unilever en Ahold Delhaize kopen miljoenen koolstofcertificaten in om hun duurzaamheidsdoelstellingen te bereiken.

Berekeningen koolstofvastlegging door bomen
De hoeveelheid CO₂ die een boom op enig moment heeft opgenomen, is afhankelijk van vele factoren, waarvan groeisnelheid een hele belangrijke is. De groeisnelheid van diverse boomsoorten varieert binnen een bandbreedte van 10 tot 40 kg CO₂-opname per jaar (gemiddelde, berekend over de levensduur van de boom). Eucalyptussen kunnen zelfs meer dan 40 kg CO₂ per jaar opnemen. Een nog snellere groeier is de Paulownia. Met boomsoorten uit dit plantengeslacht wordt de laatste jaren in veel landen gepionierd. Ondernemers in landen zoals Duitsland, Oostenrijk, Kroatië en Roemenië zijn daar tien jaar geleden al mee begonnen. Maar ook in Nederland zijn er de laatste zeven jaar initiatieven met Paulownia. Agroforestry (‘bomenweides’) met een hybride soort, de Paulownia Shan Tong, een kloon van Paulownia tomentosa × P. fortunei, zou in dit kader veelbelovend zijn. In 2018 is Eric Litjens begonnen met het bedrijf Paulownia-cultures in Deest.

Inmiddels heeft hij 15 hectare aangeplant met Paulownia Shan Tong. Op zijn website noemt hij een gemiddelde CO₂-vastlegging per boom van jaarlijks 64 kg. Dit lijkt overigens wel erg hoog ingeschat. In het in 2021 uitgebrachte door Probos uitgebrachte rapport ‘Paulowniateelt in Nederland’ is een vergelijking opgenomen van de Paulowniateelt met de biomassateelt van Wilg. Daarin wordt uitgegaan van jaarlijks respectievelijk 10 ton droge stof per hectare voor Wilg en 16 ton droge stof per hectare voor Paulownia. Dat komt neer op een jaarlijkse CO₂-opslag per hectare van circa 18 ton voor Wilg en 30 ton voor Paulownia. Dit zijn indicatieve cijfers, omdat de opbrengst afhankelijk is van het aantal aangeplante bomen per hectare, de cultivar, de weersomstandigheden en de oogstfrequentie. De daadwerkelijke opbrengst van Paulowniateelt in Nederland zal de komende drie jaar blijken.

Compenseren van 10 ton CO₂-uitstoot
Voor het berekenen van de hoeveelheid benodigde bomen om de gemiddelde jaarlijkse uitstoot van 10 ton CO₂ van een Nederlander te compenseren, nemen we als referentie een boomsoort die gemiddeld 25 kg CO₂ per jaar vastlegt, dus een ton in 40 jaar, en daarmee goed is voor één koolstofcertificaat. De organisatie die een dergelijk certificaat verkoopt, moet aantonen dat het bomenproject voor die veertigjarige periode is gegarandeerd.

Ter vergelijking: René van der Velde rekende tijdens de NDV-Houtdag voor dat een 35 jaar oude boom van 1000 kg, met een droge massa van 47,5%, zo’n 237,5 kg koolstof bevat, wat neerkomt op een vastlegging van 871,63 kg koolstofdioxide en 871,63/35 = 24,09 kg CO₂ per jaar. Op veel websites over CO₂-compensatie wordt een gemiddelde vastlegging van 25 kg per jaar gehanteerd.

Feitelijke projecten kunnen uiteraard nogal verschillen van het geschetste hypothetische gemiddelde. Het hangt niet alleen af van de boomsoort, maar ook van de oogstwijze. Zo groeien bepaalde soorten Paulownia zo hard dat de bomen binnen tien jaar worden geoogst. Ze hebben dan een stamdiameter bereikt van 30 tot 50 centimeter. Er wordt dan iedere tien jaar verdiend aan het geoogste hout, maar ook aan de CO₂-certificaten. Met het genoemde gemiddelde van 64 kg per jaar, zou een Paulownia na 10 jaar 640 kg CO₂-vastlegging opleveren. In 35 jaar tijd (in het vierde oogstjaar) is op de ene groeiplaats van een Paulownia dan 2,24 ton CO₂ vastgelegd. Vergeleken met de vastlegging van een ‘gemiddelde boomsoort’ uit het rekenvoorbeeld (ongeveer één ton na 35 jaar) is dat meer dan het dubbele.

Wat kost het om CO₂-uitstoot vrijwillig via bomenaanplant te compenseren?
Eén koolstofcertificaat staat voor één ton verwijderde of voorkomen CO₂-uitstoot. Inmiddels zijn er vele bomenprojectorganisaties die met de uitgifte van CO₂-certificaten compensatieaanplant verzorgen, zoals Trees for all, EcoTree, One Tree Planet, Reforestum, Plant-for-the-planet, Eden Reforestation Projects en WeForest. Ook zijn tal van certificerende en verifiërende instellingen in het leven geroepen die de uitgifte van certificaten valideren en controleren. Een tamelijk ondoorzichtig woud aan instellingen.
De organisatie EcoTree (www.ecotree.green) spreekt liever over een CO₂-bijdrage. Volgens deze organisatie zijn vooral vermijden en verminderen nodig en levert compensatie maar een beperkte bijdrage met het terughalen van CO₂ uit de atmosfeer. Toch biedt ook EcoTree voor een bedrag van circa €75 gecertifieerde koolstofcertificaten aan van projecten in bijvoorbeeld Frankrijk of Denemarken. Een ander voorbeeld, in eigen land, is het agroforestry-project van John Heesakkers, (zie Arbor Vitae 2023/3). Een deel van de bomenaanplant op zijn bedrijf is verzorgd via TreesforAll (www.treesforall.nl) die behalve bomenaanplant in Nederland ook bebossingsprojecten in landen als Panama, Columbia, Mexico en Uganda financiert.
Zij rekent per CO₂-certificaat een bedrag van €21,50 en heeft ook niet gecertificeerde projecten, waarbij een inschatting wordt gemaakt hoeveel CO₂ de met donaties aan te planten bomen vastleggen.
De organisatie Ecommit (www.ecommit.nl) rekent €85 per certificaat. Het eerdergenoemde bedrijf Paulownia-cultures biedt koolstofcertificaten aan voor €125,-. Die certificaten zijn gevalideerd door de instelling Oncra (Open Natural Carbon Removal Accounting), die 7% ontvangt voor ieder verkocht certificaat. De monitoring en metingen moeten door onafhankelijke experts worden uitgevoerd.

De kosten verschillen dus nogal. Voor het volledig compenseren van een jaarlijkse CO₂-uitstoot van 10 ton CO₂ kan momenteel een bedrag gemoeid zijn tussen de 215 en 1250 euro. Uiteraard kan men er ook voor kiezen om slechts een gedeelte te compenseren.

Hoe de verdienmodellen voor koolstofvastlegging werken, wordt uitgelegd in een publicatie van het Louis Bolkinstituut. Een belangrijke rol lijkt daarbij weggelegd voor de Stichting Nationale Koolstofmarkt (SNK). De SNK komt voort uit de Green Deal Nationale Koolstofmarkt (opgericht in 2019). Het is een onafhankelijke stichting die beoogt de kwaliteit van koolstofcertificaten te waarborgen. Binnen de SNK-methode ‘Aanleg bos en beplanting buiten bosverband’ kunnen koolstofcertificaten alleen worden verkregen voor de aanplant van bosweides en lijnvormige beplantingen.

Kritiek
Kritische milieuorganisaties, zoals Milieudefensie, zetten grote vraagtekens bij inzet op CO₂-compensatie door het aanplanten van bomen. Als nadelen zien zij de moeilijk te controleren opbrengst, de gevaren van ‘greenwashing’ en de verstoring van kwetsbare ecosystemen. Daarbij zijn er de afgelopen jaren ook de nodige schandalen aan het licht gekomen. Follow The Money schreef een ontluisterend artikel over het Zwitserse klimaatadviesadviesbureau South Pole, dat tientallen miljoenen CO₂-certificaten verkocht aan het bedrijfsleven, onder andere in Nederland. De certificaten, uitgegeven voor het grootste bosbeschermingsproject in de wereld (het Kariba-project in Zimbabwe) genereerde in tien jaar grotendeels fictieve CO₂-rechten. Van de omzet van 100 miljoen was ondanks afspraken vrijwel niets bij de lokale gemeenschappen terecht gekomen. Ondanks dergelijke schandalen groeit de vrijwillige koolstofmarkt met schommelingen door.

Routekaart koolstofverwijdering
Onlangs bracht de Minister van Klimaat en groene groei het rapport Routekaart koolstofverwijdering uit. Daarin wordt onderscheid gemaakt tussen permanente en tijdelijke opslag van CO₂. De koolstofvastlegging door bomen wordt als tijdelijke opslag van CO₂ beschouwd en deze gaat een beperkt aandeel van de opgave voor CO₂-verwijdering leveren. Maar we zullen er de komende jaren wel het nodige van merken. Hopelijk leidt de beoogde ‘groene groei’ in dit kader tot een daadwerkelijke vergroening, met positieve impuls voor biodiversiteit en bomen.