Jan van den Brandhof, een bevlogen plantenkenner

Mijn naam is Jan van den Brandhof. Ik ben in 1952 geboren in Renswoude. Getrouwd met Mieke, vader van twee zoons en opa van vier kleinkinderen. Mijn ouders hadden een boerderij. Het was een gemengd bedrijf en ik hielp als kind al mee met onder andere het jongvee voeren. Toen ik iets ouder was mocht ik zelf de koeien melken. Ik had toen al veel belangstelling voor kamerplanten en vaste planten. Ik stekte vooral kamerplanten en scheurde vaste planten. Na de MULO stond ik voor de keus: landbouw- of tuinbouwschool. Omdat mijn belangstelling meer uitging naar de plantenwereld, koos ik voor de laatste: het werd de middelbare tuinbouwschool in Frederiksoord, waar ir. Jurriaanse directeur was. Het klikte meteen met hem. Ik had een passie voor planten en liep iedere dag in de schooltuin om bomen en vaste planten én hun Nederlandse en wetenschappelijke namen te leren kennen. Jurriaanse stimuleerde mijn enthousiasme voor planten en maakte de opmerking: ‘Ik wil dat je een keer in de krant komt. Je bent zo bezig met planten en je wilt ze zo graag leren kennen.’ Dat is ook gebeurd, met foto en al.
Aan zijn verzoek om de planten in de tropische kas op naam te brengen heb ik met plezier gehoor gegeven. Ik heb heel wat namen van planten moeten veranderen omdat ze niet onder de juiste naam stonden. Al vele jaren heb ik heel goed contact met Harry de Coo, de secretaris van de NDV, en we organiseren regelmatig samen dingen voor de NDV. Harry, die de verwaarloosde schooltuin In Frederiksoord renoveert, pleegt er elke maandagochtend met vrijwilligers onderhoud.

Jan van den Brandhof met op de achtergrond Tetrapanax papyrifer ‘Rex’
Foto: Ineke van Teylingen

School, studie en werk gericht op plantenkennis
Bij kwekerij Van Bergenhenegouwen in Huis ter Heide, gespecialiseerd in vaste planten en rotsplanten en bij rozen- en laanboomkwekerij Faassen-Houba in Tegelen heb ik stage gelopen toen ik in Frederiksoord op school zat. Tijdens mijn diensttijd in Nunspeet deed ik een opleiding voor administrateur in Kampen. Veel jongens gingen er ’s avonds op uit om te drinken in de kroeg. Ik studeerde liever en heb toen een opleiding tuintechniek gedaan om tuinontwerpen te kunnen maken en om te leren welke planten je in tuinen goed met elkaar kunt combineren. Omdat ik in dienst studeerde, kreeg ik veel korting op de lesboeken en op andere boeken over planten. Ik herinner me goed dat ik toen twee delen van Dr. B.K. Boom kocht: de Flora van gekweekte Kruidachtige Gewassen en de Flora van Kamer- en Kasplanten. Na mijn diensttijd heb ik nog anderhalf jaar gewerkt bij Faassen-Houba.
In 1975 kwam ik bij de NAKB, de Nederlands Algemene Keuringsdienst voor Boomkwekerijgewassen. Later fuseerde de NAKB met de NAKS (Siergewassen). De naam bleef NAKB. In 2000 weer een fusie, nu met de NAKG (Groentegewassen) en werd Naktuinbouw de nieuwe naam. De NAKB was een grote leerschool voor mij. Ik deed heel veel aan zelfstudie vanwege mijn passie voor planten. Boomkwekers stelden heel vaak vragen over planten, hierdoor leerde ik zelf ook weer. Een belangrijke leermeester was voor mij Gijs Arends, die technisch leider van de NAKB was. Mijn werk bestond vooral uit het keuren van boomkwekerijgewassen zoals laan- en sierbomen, vruchtbomen, sierheesters en sierconiferen, vaste planten en waterplanten. Verder uit import- en exportinspecties en het afnemen van audits. Tot 2017 heb ik bij de Naktuinbouw gewerkt. Daarbij heb ik veel boomkwekers ontmoet en met hen duurzame relaties opgebouwd.
Van 1980 tot 2000 heb ik me wat minder kunnen verdiepen in de plantenwereld omdat mijn vrouw en ik in die 20 jaar mensen met sociale en emotionele problemen hebben opgevangen in de voormalige pastorie naast ons huis in Hemmen. We woonden toen in de pastorie. Dat vroeg heel veel tijd en energie.

Prunus ’Mieke’ PBR ROYAL FLAME
Foto: Jan van den Brandhof

Passie voor Tilia, Prunus en Malus
Door de excursies en bijeenkomsten van de NDV leerde ik veel van andere dendrologen zoals Wim Janssen (vader van Hans, destijds Hortulanus Botanische Tuinen in Wageningen), Frans Fontaine, destijds Hoofd plantsoenendienst in Eindhoven en Harry van de Laar, sortimentsdeskundige uit Boskoop. Ook van de Britse botanicus, schrijver en Tilia deskundige Prof. Donald Pigott. Ik heb zijn boek Lime-trees and Basswoods A Biological Monograph of the Genus Tilia bestudeerd. Vanwege mijn kennis over het geslacht Tilia ben ik in het verleden gevraagd om zitting te nemen in het bestuur van het Nationaal Lindearboretum in Winterswijk. Daar is de grootste Tilia collectie van Europa (een NPC locatie) te zien is. De naambordjes zijn dit jaar vernieuwd. De komende tijd wil ik alles nog eens goed nalopen op eventuele fouten. Zes Tilia’s heb ik een naam gegeven: T. americana ‘Suus’, T. cordata ‘Mieke’, T. ×europaea ‘Hemmen, T. platyphyllos ‘Santje’, T. tomentosa ‘Mat’ en T. tomentosa ‘Wouter’. ‘Suus’ en ‘Santje’ moeten nog in de Naamlijst worden verwerkt. Naast Tilia zijn Prunus, met zijn rijke bloei en herfstkleur, en Malus mijn favoriete geslachten maar ik ben ook dol op vaste planten. In mijn voortuin stond jaren geleden ineens een nieuwkomer, een Prunus en zuiver wit bloeiend. De moeder is Prunus ‘Pandora’ en de grootmoeder P. ×yedoensis. Ik heb hem Prunus ‘Mieke’ pbr royal flame genoemd.

Tilia cordata ’Mieke’
Foto: Jan van den Brandhof

Actief bezig blijven en kennis doorgeven
Sinds vier jaar ben ik met pensioen. Ik heb meer tijd voor vrijwilligerswerk. Ik ben al vele jaren voorzitter van de Boomteeltstudieclub Opheusden. Wij hebben circa 175 leden. Door de studieclub heb ik veel contacten in binnen- en buitenland gekregen. We gaan regelmatig op excursie: eendaagse excursies in het binnenland en meerdaagse excursies in het buitenland. Je leert altijd door bij je collega’s in de keuken te kijken. Helaas gooit de coronapandemie deze jaren roet in het eten.
Daarnaast ben ik secretaris van de NPC (Nederlandse Planten Collecties). Deze club van collectiehouders is vrij constant qua aantal leden. Af en toe stopt er een collectiehouder en zo nu en dan komt er eentje bij.
De kasteeltuin in Hemmen is een vrijwilligersproject waar ik al 27 jaar veel tijd in steek. Als secretaris/beheerder van de Stichting Kasteeltuin Hemmen stuur ik meer dan dertig vrijwilligers aan. Van maart tot november werken we er elke maandagochtend met tien tot vijftien mensen. Daar tussendoor ben ik er ook nog vaak aan het werk met een of meer vrijwilligers. In de plantvakken staan rond de 600 verschillende vaste planten. Regelmatig worden er vakken leeg gemaakt en opnieuw beplant. Sinds dit jaar hebben we nieuwe, aluminium naamplaatjes. Er staat voldoende informatie op: geslachtsnaam, soortnaam, cultivarnaam, familienaam, Nederlandse naam en de handelsnaam. De Nederlandse Planten Collecties Hibiscus syriacus, Hibiscus sinosyriacus en Veratrum hebben hier een plek gekregen. De tuin is van 1 mei tot en met 31 oktober dagelijks geopend en is vrij toegankelijk, ook voor rolstoelhouders. Regelmatig komen er tuinclubs, afdelingen van Groei en Bloei en andere groepen op excursie.
Tijdens mijn werkzame leven en door de verschillende soorten van vrijwilligerswerk had en heb ik de mogelijkheid om veel kennis over te dragen aan vakmensen en liefhebbers. Mijn contacten in de plantenwereld hebben me veel opgeleverd, het is fijn om zoveel gemotiveerde mensen te kennen. Ik geniet er elke dag van.

De grootste wintergroene Eik?

Een delegatie van boomliefhebbers uit Oirschot was in november 2021 bij Gert Fortgens op Trompenburg Tuinen & Arboretum met enkele takken en eikels van een kanjer van een wintergroene Eik die het centrum van ons dorp jaarrond opfleurt.

Onze bedoeling was deze Eik eindelijk de juiste tenaamstelling te geven: binnen het IVN heette hij een Quercus ×hispanica ‘Lucombeana’, maar de kenners van Monumentaltrees.com noemden hem Quercus ×turneri ‘Pseudoturneri’. Er waren echter gerede twijfels over beide tenaamstellingen.

Gert Fortgens toonde ons de Rotterdamse exemplaren van beide soorten en ook van de jonge Quercus ×kewensis (een kruising tussen Quercus cerris (Moseik) en Quercus wislizenii). Dat overtuigde ons: deze Oirschotse Eik is ook een Q. ×kewensis.

Mooi is te zien hoe de Quercus ×kewensis inmiddels boven het herenhuis uittorent
Foto: Elly Pouwels

Terug in het dorp bezochten we de historische vereniging om te proberen een aanplantmoment te vinden. Er zijn namelijk vele ansichtkaarten van het centrum van Oirschot in deze collectie. Op basis van deze visuele getuigenissen kwamen we tot de voorzichtige conclusie dat onze Eik ergens tussen 1920 en 1950 moet zijn geplant. We zoeken verder om te proberen te achterhalen waarom het deze boom moest worden op deze plek. Was de architect of de opdrachtgever van het herenhuis een bomenliefhebber die bij de tijd was? Immers deze boom is pas in 1914 ‘ontdekt’ en op naam gebracht in Kew Gardens.
Gegevens van de regionale contactpersoon van de Bomenstichting leert dat onze boom in 2014 zo’n 17m hoog was. Zelf stelden we onlangs een omtrek vast van 3,1 m en een kruindoorsnee van zo’n 25 meter.

Graag willen we de lezers van Arbor Vitae vragen of onze Q. ×kewensis misschien wel de grootste en dikste van Nederland is. De mooiste is ie zeker.

Historische boomverplantmachines

Boomverplantingen van grote bomen zijn indrukwekkend en vragen vaak een dito inspanning. Die inspanning wordt en werd vaak ondersteund door machines. Mooi is een serie van foto’s die de boomverplanting illustreren, vanaf 1895, ten behoeve van een nieuw park bij kasteel De Haar bij Haarzuilens. Deze foto’s zijn eerder verschenen in een artikel in de vorige uitgave van Arbor Vitae (2021-4, p.16-17).
In dit artikel andere illustraties: een reliëf van oud Egyptisch boomtransport als opmaat en een serie van machines uit de 18e en 19e eeuw, aansprekende werktuigen.

Reliëf in Deir el-Bahari (EG) met boomtransport als onderdeel van een verplanting (1493 BCE)
Uit Machines et inventions approuvées par l’Académie Royale des Sciences, deel 4 (1735), Gabriel Martin
Uit <em>Machines et inventions approuvées par l’Académie Royale des Sciences</em>, deel 4 (1735), Gabriel Martin
Uit Machines et inventions approuvées par l’Académie Royale des Sciences, deel 4 (1735), Gabriel Martin
Uit Machines et inventions approuvées par l’Académie Royale des Sciences, deel 4 (1735), Gabriel Martin
Uit The planter’s guide (1828), Henry Steuart
Uit A Practical Treatise on Planting and the Management of Woods and Coppices (1794), Samuel Hayes
Uit The tree-lifter: or, a new method of transplanting forest trees (1844), George Greenwood
Uit The Illustrated London News (1855)
Uit The Garden: An Illustrated Weekly Journal (1878)
Uit The Horticulturist (1871), John Loudon en
William Robinson
Uit Tree moving machine (1869), John Y. Culyer (New-York historical society)

* Jan Holwerda is de man achter bureau Groen Verleden, voor onderzoek naar de ontwikkelings­geschiedenis van groen erfgoed.