Programma
9.00 uur – Ontvangst in Zwolle op de Agnietenberg bij de parkeerplaats van het gelijknamige restaurant. Aanvang rondleiding door Piet Bremer ecoloog van de Provincie Overijssel.
10.00 uur – Koffie of thee in restaurant
10.30 uur – Vertrek naar Zalk
11.00 uur – Rondleiding door Piet Bremer in het Zalkerbos
12.00 uur – Vertrek naar Roggebotsluis
12.30 uur – Lunch in het pannenkoekenhuis Roggebotsluis
13.30 uur – Inleidende presentatie door Lammert Kragt teamleider Zaad & Plantsoen
Bezoek werkschuur, zaadconservering en opslag
Rondleiding genenbank
16.00 – Afsluiting
Kosten
Bijdrage deelnemers: €45. De aanmelding is definitief als de bijdrage voor de studiedag over is gemaakt op IBAN: NL56 ABNA 0526 1460 79 t.n.v. penningmeester NDV o.v.v. studiedag aut. planten
Boomkwekerij SBB Zaad & Plantsoen,
Roggebotweg 24A.
Het erf oprijden en dan geheel naar achteren, daar wacht op Lammert Kragt op ons. Parkeren kan op aanwijzing van Lammert Kragt op het erf.
Organisatie
Deze activiteit wordt georganiseerd door Tsjerk Jelsma (ochtend) en Harry de Coo (middag).
Aanmelden en maximum aantal deelnemers
Aanmelden kan via het aanmeldformulier voor activiteiten. Er worden maximaal 16 deelnemers toegelaten in volgorde van aanmelding op de website.
Excursie Bomentuin d’n Hooidonk en Landgoed Coudewater, zaterdag 11 mei 2024
Definitief programma:
09:30 uur: Ontvangst met koffie en thee in Majorcabar, Poeldonk 17, 5275 HP in Den Dungen.
10:00 uur: Rondleiding door bomentuin d’n Hooidonk.
12:15 uur: Vertrek naar Landgoed Coudewater in Rosmalen.
12:30 uur: Lunch in CW De Boerderij. Er zijn diverse lunchopties beschikbaar voor een redelijke prijs. Er wordt hier tevens bier gebrouwen. Het is mogelijk om in het park meegebrachte brood op te eten.
13.45 uur: Een tweetal rondleidingen over het landgoed. Rien Pijnenburg: geschiedenis van Coudewater en het instituutsterrein van deze voormalige psychiatrische inrichting. Michel van den Langenberg: bomenwandeling landgoed Coudewater. Iedere rondleiding duurt ongeveer een uur en na de eerste rondleiding wordt gewisseld van groep bij het vertrekpunt.
16.00 uur: afsluiting excursie
Kosten: Er zijn geen kosten aan deze excursie verbonden
Lunchadres: Majorcabar: Poeldonk 17, 5275 HP Den Dungen
Landgoed Coudewater, Peter de Gorterstraat 7, 5248 NT Rosmalen
Het landgoed Coudewater is ontstaan in de 15 e eeuw. Er werd hier toen een klooster gevestigd. In 1870 werd hier een psychiatrisch ziekenhuis gevestigd. In 2018 heeft de laatste patiënt het terrein verlaten. Het landgoed is een kleine 90 hectare groot en bestaat uit weilanden, akkers, bos en een golfbaan; verder is 30 hectare bebouwd. Momenteel wordt het voormalig instituutsterrein door een projectontwikkelaar herontwikkeld met 400 woningen. Er staan op het terrein 14 gebouwde monumenten plus een bomenbestand 2250 bomen waarvan een deel is aangemerkt is als monumentale boom. De natuurgroep Gestel heeft een bomen- en kunstroute uitgezet.
Wanneer ik op het terrein van kasteel Endegeest in Oegstgeest wandel, bewonder ik vooral de prachtige Eiken in diverse levensfasen. Van volwassen exemplaren die nog in de groeifase zijn tot oude bomen in transitie naar de veterane fase met een secundaire kroon in ontwikkeling. Er staan ook echte veteranen op het terrein: een Katsuraboom, Cercidiphyllum japonicum, met een bijna uit elkaar gescheurde stam en een Hollandse linde, Tilia ×europaea.
De laatstgenoemde staat naast de ingang van het kasteel. Deze boom, met een stamomtrek van 5,70 m, is dan ook moeilijk te missen.
Van een afstand heeft de Linde een kroon die bijna net zo breed als hoog is, met voor een Linde typische, wat hangende takken. De boom steekt ver boven de naastgelegen kasteelmuur uit. Toch is te zien, als men het van dichterbij bekijkt, dat de boom in het verleden sterk ingenomen is, bijna getopt. De huidige kroon is de na de ingreep gegroeide secundaire kroon. De Linde maakt volop jonge scheuten langs de gesteltakken en vlakbij de plek van snoei. Dit is de tertiare kroon in ontwikkeling. De stam laat mooi de segmentatie zien, iets wat kenmerkend is voor veterane loofbomen. Hierbij splitst de boom zich in meerdere ‘functional units’ (segmenten), waarbij elk segment bestaat uit een deel van het wortelstelsel, de stam of de kroon. Zo kan de boom efficiënter water en suikers transporteren. In de Linde bij Endegeest zijn er duidelijke segmenten in de stam onder elke gesteltak. De delen van de stam hier tussenin zijn ingezakt. Dit komt doordat de boom binnenin compleet hol is. Dit is te zien als men tussen de takken van de secundaire kroon inklimt en naar beneden kijkt in de stam. Maar dit raad ik voor het welzijn van de boom af.
Linde van Endegeest. Foto: Essi Laine
Maar hoe oud is deze prachtige boom? Op Monumental Trees staat als plantjaar 1648. Verder staat erbij als toelichting dat de Linde meteen na de 80-jarige oorlog is geplant. Vaak zijn de plantjaren van oude bomen niet bekend, vanwege slecht bewaarde gegevens van terreineigenaren. Bij deze boom is er nauwkeurige informatie, maar zonder bronvermelding. Dezelfde informatie komt wel op andere websites terug, maar helaas ook zonder bron. Zou deze vrij onbekende Hollandse Linde dus 375 jaar oud zijn?
Laten we andere oude Linden in ons land bekijken. In het boek De Linde in Nederland is in 1989 een lijst gepubliceerd van meer dan 50 Lindenbomen (T. platyphyllos, T. cordata en T. ×europaea) met een stamomtrek van 4,50 m of meer. De lijst is deels gebaseerd op inventarisatie door de Bomenstichting. De Hollandse Linde van Endegeest staat echter niet op deze lijst. Onbekende schoonheid, althans in 1989. In hetzelfde boek wordt benoemd hoe de meeste oude Linden in ons land vaak juist Hollandse Linden (Tilia ×europaea) zijn, ook al is deze soort een kruising die in de natuur zeer weinig of niet voorkomt. Verder wordt er genoemd dat Linden vaak veel ouder worden ingeschat dan ze zijn.
In Arbor vitae van augustus 2021 heeft H. Sneep twee van de oudste Hollandse Linden in ons land beschreven. Dit zijn de Linden van Warken en Sambeek. De Linde van Warken is geplant rond 1650, zoals de Linde van Endegeest, en heeft een stamomtrek van ca. 7,70 m. De Linde van Sambeek is ouder geschat, geplant rond 1600 en heeft een stamomtrek van ca. 8m. Allebei zijn dus veel dikker dan de Linde van Endegeest, die een stamomtrek van 5,70m heeft, ook al zouden ze qua leeftijd wel bij elkaar in de buurt komen. Maar is dit een beetje appels met peren vergelijken? De omgeving, groeiplaats en beheer hebben grote effecten op de groei van een boom. Zo staan er in België bij de abdij van Tongerlo Hollandse Linden uit dezelfde klonale groep als de twee bovengenoemde reuzen. De bomen zijn geplant in 1678 en hebben een stamomtrek tussen 4,50 en 5,52 m. Dit komt meer in de buurt van de boom bij Endegeest. De bomen in Tongerlo staan in een dreef, waar men vroeger de auto kon parkeren. De bodemverdichting heeft wellicht effect gehad op de groei van deze bomen.
De Linde van Endegeest groeit op vrij arme zandgrond, zoals de naam van het kasteel al aangeeft. Endegeest betekent einde van geest, ofwel geestgrond, de benaming voor zandgrond van een oude strandwal. Het kasteel is gebouwd op het meest zuidelijke eind van de strandwal richting de riviergronden van de Oude Rijn. De boom staat in gazon in een park vlakbij het kasteel. Ook al is gazon niet de meeste ideale locatie voor een boom, is het zeker beter dan verharding of langs een straat. De groeiplaats is dus redelijk. De grondwaterstand op de oude strandwal ligt op een diepte van 1 tot 2 meter. De groeiplaats is dus vrij voedselarm en droog. Bovendien weten wij dat jaren geleden de top(pen) van de boom verwijdert is (of zijn). Het zou dus goed kunnen dat een Hollandse Linde in deze omstandigheden niet erg snel groeit in 375 jaar.
De Linde vanuit de kasteelpoort. Foto: C.J. van Daalen
Op oud beeldmateriaal is deze boom ook zichtbaar. Op de oude inkttekening van 1783 (zie afbeelding) is er een grote volwassen boom getekend, precies op de locatie van deze boom. Mits het plantjaar van 1648 klopt, zou de Linde in deze afbeelding al 135 jaar oud zijn. Er is zelfs een nog oudere inktschets (van 1706) waar een boom op deze plek staat. De Linde zou dus hier 58 jaar oud zijn, maar de boom op de schets bereikt niet eens de hoogte van de kasteelmuur.
Wat interessant is, is dat uit DNA-onderzoek aan de oude Lindenbomen blijkt dat er ongeveer zes klonale groepen van T. ×europaea zijn in Europa. De oudste Linde in Nederland, van Sambeek, en de oudste Linde in Zweden, van Malmvik en de Lindendreef in Tongerlo behoren allemaal tot dezelfde groep. Deze zogenoemde E- of Malmvik-groep zou ook fysiek te onderscheiden kunnen zijn op basis van uiterlijke kenmerken. In het artikel van H. Sneep wordt geschreven: ‘Zowel de boom in Sambeek als die in Overpelt hebben een zeer scheve, bijna recht afgesneden, bladvoet’. Tekeningen van de bladeren zijn ook te vinden in het boek De Linde in Nederland. De Linde van Endegeest heeft toch meer een hartvormige bladvoet, en zou dus vermoedelijk niet behoren tot deze oude klonale groep. Het blad en ook de habitus van de Linde komt meer overeen met de klonale groep ‘Pallida’ zoals beschreven door Pigott in zijn boek Lime-trees and Basswoods.
Segmentatie van de stam. Foto: Essi Laine
Wat de leeftijd van deze boom ook is, het is zeker een veteraan. De oudste Linden in Europa zouden 1000 jaar oud zijn, met een stamomtrek van 16 tot 17 meter. De Hollandse Linde van Endegeest kan dus nog een aardige tijd meegaan. Misschien zelfs langer dan het kasteel zelf.
Met dank aan C.J. van Daalen voor de foto’s en het proeflezen en S. de Groot voor de hulp met zoeken naar oud beeldmateriaal.
Takken van de Linde. Foto: C.J. van Daalen
Bronnen:
1. Lonsdale, D., (2013). The recognition of functional units as an aid to tree managment, with particular reference to veteran trees. The International Journal of Urban Forestry. Jaargang 35, 4, 188-201.
2. https://www.monumentaltrees.com/nl/nld/zuid-holland/oegstgeest/6071_kasteelendegeest/12025/
3. Maes, N., Vuure, T. van, (1989). De Linde in Nederland. Utrecht, 64 pp.
4. Sneep, H. (2021). Oeroude Linden. Arbor Vitae 31, 3, pp. 18-20.
5. Van den Broeck, A. (2016). Genetische karakterisatie van de 17e eeuwse Lindendreef bij de abdij van Tongerlo. NBO Nieuwsbrief
6. Bengtsson, R. (2005). Variation in common lime (Tilia ×europaea L. ) in Swedish gardens of the 17th and 18th centuries. Acta Universitatis Agriculturae Sueciae, 64, 42 pp.
7. Pigott, D., 2012. Lime-trees and Basswoods. Cambridge University Press, 410 pp.